Ndị ọkà mmụta sayensị na ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-ekwu na anyị na-eche nsogbu ụwa ihu n'ihi mgbanwe ihu igwe.
Mana kedu ihe akaebe maka okpomọọkụ ụwa, kedu ka anyị si mara na ọ bụ ụmụ mmadụ kpatara ya?
Kedu ka anyị si mara na ụwa na-ekpo ọkụ?
Ụwa anyị na-ekpo ọkụ nke ukwuu kemgbe mmalite nke Mgbanwe Mmepụta Ihe.
Okpomọkụ nkezi n'elu ụwa arịgoro ihe dịka 1.1C kemgbe afọ 1850. Ọzọkwa, nke ọ bụla n'ime afọ iri anọ gara aga ekpoola ọkụ karịa nke ọ bụla bu ya ụzọ, kemgbe etiti narị afọ nke 19.
Nkwubi okwu ndị a sitere na nyocha nke ọtụtụ nde nha a chịkọtara n'akụkụ dị iche iche nke ụwa. A na-anakọta ọgụgụ okpomọkụ site na ọdụ ụgbọ mmiri, ụgbọ mmiri na satịlaịtị.
Ọtụtụ ndị otu ndị ọkà mmụta sayensị nọọrọ onwe ha erutela otu ihe ahụ - mmụba nke okpomọkụ nke dabara na mmalite nke oge mmepụta ihe.
Ndị ọkà mmụta sayensị nwere ike ime ka mgbanwe okpomọkụ dị iche iche dịkwuo ogologo oge.
Mgbaaka osisi, isi ice, ihe ndị dị n'ọdọ mmiri na coral niile bụ ihe nnọchianya nke ihu igwe gara aga.
Nke a na-enye nkọwa dị mkpa maka oge okpomọkụ dị ugbu a. N'ezie, ndị ọkà mmụta sayensị na-eme atụmatụ na ụwa ekpobeghị ọkụ otú a ruo ihe dị ka afọ 125,000.
Olee otú anyị si mara na ọ bụ ụmụ mmadụ kpatara okpomọkụ ụwa?
Gas ndị na-ekpo ọkụ n'ime ụlọ - nke na-ejide okpomọkụ anyanwụ - bụ njikọ dị mkpa n'etiti mmụba okpomọkụ na ọrụ mmadụ. Nke kachasị mkpa bụ carbon dioxide (CO2), n'ihi na ọ na-ejupụta na ikuku.
Anyị nwekwara ike ịmata na ọ bụ CO2 na-ejide ike anyanwụ. Satellites na-egosi obere okpomọkụ sitere na Ụwa na-agbapụ n'ime mbara igwe kpọmkwem na ogologo ebili mmiri nke CO2 na-amịkọrọ ike e nwetara.
Ịgba mmanụ ọkụ na igbutu osisi na-eduga na mwepụta nke gas a na-akpọ greenish gas. Ihe abụọ a gbawara mgbe narị afọ nke 19 gasịrị, yabụ ọ bụghị ihe ijuanya na CO2 ikuku mụbara n'otu oge ahụ.
E nwere ụzọ anyị ga-esi gosi nke ọma ebe CO2 a si bịa. Kabọn nke mmanụ ọkụ fosil na-ere nwere njirimara kemịkalụ pụrụ iche.
Mgbaaka osisi na ice polar na-edekọ mgbanwe na kemistri ikuku. Mgbe a nyochachara ha, ha na-egosi na carbon - karịsịa site na isi mmalite ihe ndị dị ndụ - amụbaala nke ukwuu kemgbe 1850.
Nnyocha na-egosi na ruo afọ 800,000, CO2 nke ikuku amụbaghị karịa akụkụ 300 kwa nde (ppm). Mana kemgbe mgbanwe ụlọ ọrụ mmepụta ihe, ọnụọgụ CO2 amụbaala ruo ọkwa ya ugbu a nke ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ 420 ppm.
E jirila ihe ngosi kọmputa, nke a maara dị ka ụdị ihu igwe, gosi ihe gaara eme na okpomọkụ ma ọ bụrụ na enweghị nnukwu gas dị n'ime ụlọ ndị mmadụ na-ewepụta.
Ha na-ekpughe na a gaara enwe obere okpomọkụ zuru ụwa ọnụ - ma eleghị anya oyi ntakịrị - n'ime narị afọ nke 20 na 21, ma a sị na ihe ndị sitere n'okike na-emetụta ihu igwe.
Naanị mgbe e webatara ihe ndị mmadụ nwere ike ịkọwa mmụba nke okpomọkụ.
Mmetụta dị aṅaa ka ụmụ mmadụ nwere n'ụwa?
A na-atụ anya na ọkwa ikpo ọkụ ụwa enweelarị ga-akpata nnukwu mgbanwe n'ụwa gbara anyị gburugburu.
Ihe ndị a chọpụtara n'ụwa niile gbasara mgbanwe ndị a kwekọrọ n'ụkpụrụ ndị ọkà mmụta sayensị na-atụ anya ịhụ site na okpomọkụ mmadụ kpatara. Ha gụnyere:
***Mkpụrụ ice Greenland na Antarctic na-agbaze ngwa ngwa
***Ọnụ ọgụgụ ọdachi ndị metụtara ihu igwe amụbaala site na ihe dị ka ugboro ise n'ime afọ iri ise
***Ọkwa oke osimiri zuru ụwa ọnụ rịrị elu 20cm (8ins) n'ime narị afọ gara aga ma ka na-arị elu
***Kemgbe afọ 1800, oke osimiri aghọọla ihe dị ka pasentị iri anọ na ise nke asịd, nke na-emetụta ndụ mmiri.
Ma, ọ̀ bụ na ọ dịghị ọkụ n'oge gara aga?
E nwere ọtụtụ oge ọkụ n'oge gara aga nke ụwa.
Dịka ọmụmaatụ, ihe dị ka nde afọ 92 gara aga, okpomọkụ dị elu nke na enweghị mkpuchi ice polar na anụmanụ ndị dị ka agụ iyi bi n'ebe ugwu dịka Canadian Arctic.
Ma nke ahụ ekwesịghị ịkasi onye ọ bụla obi, n'ihi na ụmụ mmadụ anọghị ya. Mgbe ụfọdụ n'oge gara aga, oke osimiri dị mita 25 (ụkwụ 80) karịa nke ugbu a. A na-ewere mmụba nke mita 5-8 (ụkwụ 16-26) dị ka ihe zuru oke iji mikpuo ọtụtụ obodo ndị dị n'ụsọ oké osimiri n'ụwa.
E nwere ọtụtụ ihe akaebe na-egosi na ndụ na-anwụ n'ọtụtụ oge ndị a. Ihe nlereanya ihu igwe na-egosikwa na, mgbe ụfọdụ, ebe okpomọkụ gaara aghọ "ebe nwụrụ anwụ", nke na-ekpo oke ọkụ nke na ọtụtụ ụdị anụmanụ agaghị adị ndụ.
Mgbanwe ndị a dị n'etiti okpomọkụ na oyi bụ ihe kpatara ya site na ọtụtụ ihe dị iche iche, gụnyere ụzọ Ụwa si ama jijiji ka ọ na-agba anyanwụ gburugburu ogologo oge, mgbawa ugwu mgbawa na usoro ihu igwe dị mkpirikpi dịka El Niño.
Ruo ọtụtụ afọ, otu ndị a na-akpọ "ndị na-enyo enyo banyere ihu igwe" etinyela obi abụọ na ntọala sayensị nke okpomọkụ ụwa.
Agbanyeghị, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ndị ọkà mmụta sayensị niile na-ebipụta akwụkwọ mgbe niile na akwụkwọ akụkọ ndị ọgbọ ha na-enyocha ugbu a kwenyere na ihe kpatara mgbanwe ihu igwe ugbu a.
Otu akụkọ dị mkpa nke UN wepụtara na 2021 kwuru na "o doro anya na mmetụta mmadụ emeela ka ikuku, oke osimiri na ala dị ọkụ".
Maka ozi ndị ọzọ, biko lee:https://www.bbc.com/news/science-environment-58954530
Oge ozi: Ọktoba-21-2022
