E ai ki ngā kaipūtaiao me ngā kaitōrangapū kei te pā mai he raruraru ā-aorangi ki a tātou nā te huringa āhuarangi.
Engari he aha ngā taunakitanga mō te mahana o te ao, ā, me pēhea tātou e mōhio ai kei te tangata te take?
Me pēhea tātou e mōhio ai kei te mahana haere te ao?
Kua tere te mahana o tō tātou ao mai anō i te tīmatanga o te Huringa Ahumahi.
Kua piki ake te pāmahana toharite i te mata o te Ao mā te 1.1C mai i te tau 1850. Haunga tēnā, kua mahana ake ia tekau tau e whā kua pahure ake nei i ngā tekau tau o mua atu, mai i waenganui o te rautau 19.
I ahu mai ēnei whakatau i ngā tātaritanga o ngā miriona inenga i kohia i ngā wāhi rerekē o te ao. Ka kohia ngā pānui pāmahana e ngā teihana huarere i uta, i runga kaipuke me ngā amiorangi.
Kua eke ngā tīma kaipūtaiao motuhake maha ki te hua kotahi - he pikinga o te pāmahana i te wā e tīmata ana te ao ahumahi.
Ka taea e ngā kaipūtaiao te hanga anō i ngā piki me ngā heke o te pāmahana ki tua atu i ngā wā o mua.
He tohu nō te āhuarangi o mua ngā mowhiti rākau, ngā pūtake hukapapa, ngā paru roto me ngā korara.
Mā tēnei ka kitea te horopaki e tika ana mō te wā e mahana haere ana te whenua i tēnei wā. Inaa, e ai ki ngā whakatau tata a ngā kaipūtaiao, kāore te Ao i pēnei te wera mō te 125,000 tau pea.
Me pēhea tātou e mōhio ai ko te tangata te take o te mahana o te ao?
Ko ngā hau kati kōtuhi - e mau ana i te wera o te Rā - te hononga nui i waenga i te pikinga o te pāmahana me ngā mahi a te tangata. Ko te mea nui ko te hauhā waro (CO2), nā te mea he nui tōna ihirangi i te āhuarangi.
Ka taea hoki e tātou te kī kei te mau te CO2 i te pūngao o te Rā. E whakaatu ana ngā amiorangi i te iti ake o te wera mai i te Ao e mawhiti ana ki te wāhi i ngā roangaru tika tonu e mimiti ai te CO2 i te pūngao i tukuna.
Mā te tahu hinu pūmua me te tua i ngā rākau ka tukuna te hau kati kōtuhi. I pakū ngā mahi e rua i muri i te rautau 19, nō reira, ehara i te mea miharo te pikinga o te CO2 i te āhuarangi i taua wā anō.
Tērā te huarahi e taea ai e tātou te whakaatu mārama mai i te pūtake mai o tēnei CO2 tāpiri. He tohu matū motuhake tō te waro e puta mai ana i te tahu wahie pūmua.
E whakaatu ana ngā mowhiti rākau me te hukapapa porotaka i ngā panonitanga o te matū o te hau. Ina tirohia, e whakaatu ana kua piki ake te waro - inā koa mai i ngā pūtake pūmua - mai i te tau 1850.
E whakaatu ana ngā tātaritanga, mō ngā tau 800,000, kāore te CO2 o te āhuarangi i piki ake i te 300 wāhanga ia miriona (ppm). Engari mai i te Huringa Ahumahi, kua piki ake te kukū o te CO2 ki tōna taumata o nāianei tata ki te 420 ppm.
Kua whakamahia ngā whakatauira rorohiko, e mōhiotia ana ko ngā tauira āhuarangi, hei whakaatu i te mea ka pā ki ngā pāmahana me te kore te nui o ngā hau kati kōtuhi e tukuna ana e te tangata.
E whakaatu ana rātou me i whai pānga ngā āhuatanga taiao ki te āhuarangi, kāore pea i te tino mahana te ao - me te mātao pea - i ngā rautau 20 me te 21.
Mā te whakaurunga mai o ngā āhuatanga tangata anake ka taea ai e ngā tauira te whakamārama i te pikinga o te pāmahana.
He aha te pānga o te tangata ki te ao tūroa?
E matapaetia ana ka pā mai ngā huringa nui ki te ao e karapoti nei i a tātou i te taumata o te wera kua pā ki a Papatūānuku.
Ko ngā kitenga o te ao tūturu o ēnei huringa e rite ana ki ngā tauira e tumanakohia ana e ngā kaipūtaiao kia kitea me te mahana e puta mai ana i te tangata. Kei roto i ēnei:
***Ka tere te rewa o ngā papa hukapapa o Greenland me Antarctic
***Kua piki ake te maha o ngā aituā e pā ana ki te huarere mā te rima tau i roto i ngā tau 50
***Kua piki ake ngā taumata o te moana o te ao mā te 20cm (8inihi) i te rautau kua taha ake nei, ā, kei te piki tonu
***Mai i te tau 1800, kua piki ake te waikawa o ngā moana ki te 40%, ā, kua pāngia ngā mea ora o te moana.
Engari kāore i te mahana ake i mua?
He maha ngā wā wera o te ao i mua.
Hei tauira, tata ki te 92 miriona tau ki muri, he tino teitei rawa te pāmahana, kāore he hukapapa o ngā pito tonga, ā, i noho ngā mea hanga rite ki te kokotairo ki te raki tae noa ki te Arctic o Kanata.
Kaua rawa tēnā e whakamarie i tetahi, nā te mea kāore he tangata i reira. I ētahi wā o mua, he 25m (80ft) te teitei ake o te taumata moana i tō nāianei. E kiia ana he nui te pikinga o te 5-8m (16-26ft) hei totohu i te nuinga o ngā tāone takutai o te ao.
He nui ngā taunakitanga mō te ngaronga nui o te ora i ēnei wā. Ā, e whakaatu ana ngā tauira āhuarangi, i ētahi wā, kua huri ngā whenua wera ki ngā "rohe mate", he wera rawa hoki mō te nuinga o ngā momo ki te ora.
Kua puta mai ēnei rerekētanga i waenga i te wera me te makariri i ngā momo āhuatanga maha, tae atu ki te āhua o te wiri o te Ao i a ia e porowhita ana i te Rā mō ngā wā roa, ngā pahūtanga puia me ngā huringa āhuarangi poto pēnei i te El Niño.
Mō ngā tau maha, kua whakahēngia e ngā rōpū e kīia nei he "tāpae" āhuarangi te pūtake pūtaiao o te mahana o te ao.
Heoi, tata ki ngā kaipūtaiao katoa e whakaputa tuhinga ana i roto i ngā hautaka arotake-a-hoa kua whakaae inaianei ki ngā pūtake o te huringa āhuarangi.
I roto i tētahi pūrongo matua a te UN i tukuna i te tau 2021, i kīia "he mārama kua whakamahana te āhuarangi, ngā moana me te whenua e te awe o te tangata".
Mō ētahi atu kōrero, tirohia:https://www.bbc.com/news/science-environment-58954530
Wā tuku: Oketopa-21-2022
